UPLOAD

    Ayten Akhmed

    Azerbaijan

    2.1K

    İŞLETMELERDE KAPASİTE

    Published: April 06, 2021

    Kapasite nedir? Kapasite türleri, Kapasite ile üretim hızı, maliyet ve verimlilik arasındaki ilişki, Kapasite kullanım oranı, Kapasite planlamasının önemi, Kapasite planlamasında kullanılan stratejiler: Lead,Lag, Match ve Dynamic stratejiler, Kapasite planlamasında BAŞABAŞ nokta tekniği, Kapasite yönetimi ve b. konular kapsamlı şekilde ele alınmıştır.

    Comments

    İŞLETMELERDE KAPASİTE

    • 1. Slide1 İŞLETMELERDE KAPASİTE
    • 2. Slide2 qİşletme kapasitesi nedir? qKapasite geliştirmenin önemi; qİşletmelerde makina ve insan gücü kapasitesi; qKapasite ve üretim hızı arasındaki ilişki; qKapasite ve maliyet arasındaki ilişki; qKapasite ve verimlilik arasındaki ilişki; qKapasite türleri; qKapasite kullanım oranı; qKapasite kullanım oranının kapasite türlerine göre tanımları; qKapasite büyüklüğünü etkileyen faktörler; qBüyük, orta ve küçük kapasiteli işletmelerin artıları ve eksileri; qKapasite planlamasının önemi; qKapasite planlama stratejileri; qKapasite planlama prosedürü; qKısa ve uzun dönemli kapasite planlaması; qKapasite planlamasında başabaş nokta tekniği; qKapasite yönetimi; qEk bilgiler. SUNUM İÇERİĞİ
    • 3. Slide20 İşletme kapasitesi nedir? Kapasite, belirli bir zaman periyodu içerisinde sistemin üretebildiği çıktı miktarı ya da üretim yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanır. İşletmeler, stratejik misyonlarıyla tutarlı bir şekilde, mevcut ve gelecekteki talebi zaman ve miktar cinsinden karşılamak için yeterli kapasiteye ihtiyaç duyarlar. Kapasite, bir işletmenin elinde bulundurduğuüretim faktörlerinin belirli bir ölçü ile ifade edilmesine denir. Kapasite mal ve hizmet üretebilme yeteneği ve imkanları hakkında fikir verir. Örneğin, bir cihaz laboratuvarda bir günde 20 adet analiz yapabiliyorsa, o zaman cihazın günlük kapasitesi 20 analiz olmaktadır.
    • 4. Slide25 Kapasİte gelİştİrmenİn önemİ nedİr? Bir kuruluşun stratejik bir planı veya diğer büyük iş girişimlerini uygulama yetenekleri , insanlarda veya harcamalarda büyük bir artış olmadan daha fazlasını yapma kapasitesine bağlıdır . Bu, iş dünyası ve kar amacı gütmeyen kuruluş liderleri tarafından geleceği planlarken genellikle gözden kaçan bir faktördür. Kapasite geliştirme, temel olarak mikro ve makro organizasyonel düzeylerde etkinliği artırmakla ilgilidir. Kapasite geliştirme, bir kuruluşun yeni şeyler yapma ve şu anda yaptıklarını geliştirme yeteneğini geliştirmeye odaklanır. En basit haliyle, kapasite geliştirme, kuruluşun performansını iyileştirir ve hızla değişen bir ortamda işlev görme ve ilgili kalmaya devam etme becerisini geliştirir. Kapasite geliştirme tipik olarak, dış kaynaklardan bireylere ve kuruluşlara eğitim, rehberlik ve mali ve / veya diğer kaynak desteğini içerir. Kapasite geliştirme bir gecede gerçekleşmez. Birkaç yıl sürebilen bir süreçtir ve genellikle birçok alandan uzmanları içerir. Tipik olarak kapasite geliştirme, bu gelişmeleri zaman içinde sürdürmek ve genişletmek için yeni becerilerin ve bilgilerin yanı sıra sistemlerin benimsenmesiyle sonuçlanacaktır.
    • 5. Slide26 Makine kapasitesi İşletme için genel olarak tanımlanan kapasite ölçüleri, fabrika içerisinde ayrıntılı hesaplamalara gidildiğinde bir ölçüde yetersiz kalabilir. Üretim programları hazırlanırken fabrikadaki makinelerin fiili ve maksimum kapasitelerinin bilinmesi gerekir. Bir makinenin maksimum kapasitesi; çalışma hızı, dayanıklılık, güvenilirlik gibi ölçülere bağlı olarak hesaplanabilir. Fiili makine kapasitesi genellikle maksimum makine kapasitesinin altında gerçekleşir. Makinelerin iş akış sistemine bağlı olması tamir- bakım, iş gücünün performanslarının birbirinden farklı olması makine kapasitesinin tam kapasitede gerçekleşmesini etkilemektedir. Makine kapasitesi işletmenin üretim teknolojisine ve iş akışına göre farklılık gösterebilir. Makine çeşitli ve işlem sayısı az olan işletmelerde bir tek makine kapasitesi maksimum düzeyde gerçekleşmektedir. Ancak işlem sayısı ve makine çeşidi çok olan işletmelerde makine kapasitesi daha düşük olacaktır. Günümüz sanayi işletmelerinde karmaşık işlemlere bağlı olarak çok sayıda makine kullanılarak üretim yapılması makine kapasite kullanım oranını azaltarak makine verimliliğini düşürmektedir. Tek tip ürün üreten, işlem sayısı ve makine çeşidi az olan sistemlerde makinelerin tek tek maksimum kapasite ile çalışma olasılıkları yüksektir. Fakat üretim sistemlerinin çoğunlukla daha karmaşık bir yapıda olması nedeniyle tek makine kapasitesine ulaşmak mümkün olamamaktadır. Örnek: Çalışma süresi bakımından; bir makine üç vardiya ile günde 24 saat ve haftanın 7 günü çalıştırılırsa, elverişli kapasitesi 24 x 7 = 168 saat/hafta olur. Aynı makine günde 8 saat ve haftada 5 gün çalıştırılırsa, elverişli kapasitesi 8 x 5 = 40 saat / hafta olup, bu durumda aynı işi görmek için 168/ 40 = 4,2 = 5 makineye ihtiyaç duyulur.
    • 6. Slide29 İnsan gücü kapasitesi Makine gücünün ağırlık taşıdığı otomasyona yönelmiş sermaye yoğun tesislerde makine kapasitesi, emek yoğun tesislerde ise insan gücü kapasitesi ön plana geçer. Sermaye yoğun sistemlerde üretim öncelikle makine kapasitelerinden maksimum düzeyde yararlanacak biçimde planlanır ve insan gücü kapasitesi buna uyacak şekilde ayarlanır. Emek yoğun sistemlerde ise, öncelikle insan gücü planlaması yapılır ve makine kapasitesi buna uygun biçimde ayarlanır. Kapasite ayarlamalarında insan gücünde belirsizlik daha fazladır. Bir işçinin maksimum kapasitesi kişisel niteliklerine bağlıdır. Makinelere benzer şekilde maksimum kapasiteleri aynı olan bir grup işçi bulmak mümkün olmaz. Ayrıca, insan gücü kapasitesinin ayarlanmasında psikolojik ve yasal faktörler etkilidir. İnsan gücü planlanmasında temel veriler talep, stok politikası, makine kapasitesi, yasal kısıtlamalar, personel politikası ve zaman standartlarıdır. Bunlardan öncelikle talep ele alınır ve diğer parametreler buna uygun olarak ayarlanır. İşgücü ihtiyacını etkileyen bazı etkenler: vAylık mesai sürelerinin değişkenliği vFiilen çalışan işçi ile bordroda gözüken işçi sayısı arasındaki fark vİşçi devri vÇalışma verimindeki dalgalanmalar vMamul çeşidindeki değişmeler vÇalışma temposu vKalite düzeyi vVardiya etkisi vİşlerin süreksizliği
    • 7. Slide30 Kapasite-üretim hızı ilişkisi Bir tesise ilişkin üretim planlamasında temel amaç üretim hızının olabildiğince sabit tutulmasıdır. Talep tahminlerinde ve stok düzeyinin seçimindeki yanılmalar üretim hızının sık sık değiştirilmesini zorunlu kılar. Bu durumda, hazırlık maliyetleri yükseleceği gibi maksimum makine ve insan gücü kapasitesinin altında çalışılır. Düşük kapasite ile çalışma görünmez maliyet unsurlarını artırırken, verimlilik ve üretkenliği de olumsuz yönde etkiler. Bir tesisin makine ve insan gücü kapasitesi maksimum talebe göre belirlenmez. Böyle yapılırsa, talebin düşük olduğu dönemlerde düşük kapasite ile çalışılır ve ürünün maliyeti kar getirmeyecek bir düzeye ulaşır. Üretim planlama ve kontrolü açısından üretim hızının sabit veya çok seyrek değişen belirli düzeylerde tutulması gerekir. Yatırım verimliliği ve maliyetler açısından mevcut kapasitenin mümkünse tamamına yakın kısmından yararlanılması istenir. Makine ve insan gücünün tam kapasite ile çalışması yerine, diğer maliyet unsurlarını da dengeleyen daha alt düzeydeki kapasitenin belirlenmesi daha doğrudur.
    • 8. Slide41 Kapasite-maliyet ilişkisi Hemen hemen her projenin ilk aşamalarında, ileriye dönük kararlar almak için maliyet tahminlerine ihtiyaç vardır. Spesifik olarak, planlama sürecinde ilerlemek için bir projenin ekonomik uygulanabilirliği yeterince desteklenmelidir. Maliyet-kapasite yöntemi, gerekli maliyet tahminlerini hızlı bir şekilde gerçekleştirmek için kullanılabilen ve hem genel endüstriyel tesislere hem de ayrı ayrı endüstriyel makine ve ekipman parçalarına uygulanabilen etkili bir araçtır. Kapasite-maliyet ilişkisine bakıldığında, öncellikle üretim maliyetlerini doğrudan etkileyen üretim yöntemi, üretim faktör fiyatları ve kapasite büyüklüğü gibi faktörlere odaklanılır. Üretim yönteminde girdilerin birbirinin yerini alabilme veya ikame olanakları, üretim faktörleri bileşimi, bazı alanda değişmeyen oranlarda bazılarında değişen oranlarda arttırılabilir. İş gücü, hammadde gibi değişken üretim faktörlerin arttırılması, belli noktaya kadar üretim miktarında artışa, daha sonra azalışa neden olur. Üretim faktörleri bileşiminin değişmesiyle etkisini gösteren azalan verim yasası, birim üretiminde daha fazla değişken girdi kullanımı zorunluluğu maliyetlerde artışa neden olur. Girdi fiyatlarında düşme maliyeti azaltır veya girdi fiyatlarında artış maliyeti artırır. Açıklanan bu faktörlerin sabit olması koşuluyla üretim maliyetini etkileyen en önemli faktör, farklı üretim miktarlarını gösteren kapasite büyüklüğüdür. Kuramsal olarak kapasite artınca birim başına sabit maliyetlerin azalması ile ürün maliyeti düşecektir. Kapasite büyüdükçe işletme içinde daha etkin "iş bölümü" ve "uzmanlaşma"ya gidilebilmesi sonucu verimlilik artacak ve dolayısıyla birim maliyetler düşecektir. Bazı üretim faktörlerinin bölünmezliği de birim maliyetlerin düşmesine neden olur. Örneğin, belirli bir işletme büyüklüğünde standart kapasitelerde olan bir bilgisayarın ancak %50 kapasite kullanımına gereksinim varsa, normal koşullarda bu bilgisayarın satın alınması ekonomik olmaz. Ancak işletme bu bilgisayarı tam kapasitede kullanılabilecek bir büyüklükte olduğu zaman, bilgisayarın satın alınması verimlilği arttıracak ve dolayısıyla maliyetleri düşürecektir.
    • 9. Slide42 Grafik yorumlama: X₁ (600 birim) optimal üretimdir. Uzun dönem ortalama maliyet (UDOM) eğrisi kısa döneme ortalama maliyet (KDOM) eğrilerini alttan saran bir eğridir ve işletmenin çeşitli üretim miktarını üretebileceği minimum maliyetleri verir. X₀ ile X₁ arası eksik kapasite veya negatif aşırı kapasitedir. X₁ ile X₂ arası aşırı kapasite veya pozitif aşırı kapasitedir. Mevcut tesisin etkin kullanılmamasından kaynaklandığı kabul edilir. X₁-X₂ aralığında ise sosyal ve bireysel açıdan optimal tesisin farklı olmasından kaynaklandığı söylenebilir. X₀-X₂ aralığını aşırı kapasite olarak isimlendirme yanlış olacaktır. Aşırı kapasite uzun döneme ilişkin tesis çapı ayarlamalarıyla ilişkilidir. Optimum tesisle üretimde bulunma ve minimum optimal ölçekten küçük bir çıktı düzeyinde ortaya çıkmaktadır. Uzun dönem dengede kısa dönem ortalama maliyet eğrisine atıfta bulmak hatalı olabilir. Kısa dönem ortalama maliyet eğrisi minimum noktasını esas alarak tam kapasiteyi tanımlamak daha uygun görülmektedir. Kapasite-maliyet ilişkisi
    • 10. Slide43 Kapasite ve verimlilik arasındaki ilişki Üretimde kapasite, yapılabilecek iş hacmi iken verimlilik, kapasitenin sınırları içerisinde yapılabilecek en az girdi ile en fazla çıktıyı elde etme şeklidir. İşletmelerde verimlilik, işletmede kullanılan kaynakların rasyonel kullanımı sonucunda ortaya çıkar. Bu ifade aynı zamanda işletmenin optimum kapasite düzeyinde çalışması anlamına gelir. İşletmelerin etkinliği ve verimliliği çalışanlarla, kullanılan teknoloji ve üretim yöntemleri ile doğrudan ilgili olduğu gibi, büyüklüğü ve kapasite düzeyi ile de doğrudan ilgilidir. İşletmelerde verimliliği artırmanın birçok tekniği vardır. Bunlar; zaman ve hareket etütleri, iş basitleştirme, iş genişletme ve iş zenginleştirme, beyin fırtınası, örgüt geliştirme, nominal grup çalışması, duyarlılık eğitimi gibi davranış teknikleri gibi teknik ve yöntemlerdir. Ancak bu yöntemlerden hiçbiri işletme doğru büyüklüğü ve uygun kapasiteyi belirilemediği zaman bir işe yaramayacaktır. Verimlilik, çıktılarla girdiler arasındaki orandır. Bu oran, ne kadar çıktılar lehine gerçekleşirse; verimlilik, o oranda yüksek sayılır. Örneğin, maksimum verimlilik en az üretim faktörüyle en fazla mal ve hizmet üretmektir. Hangi verimlilik tanımı alınırsa alınsın veya verimlilikte hangi ölçüt kullanılırsa kullanılsın, işletme verimliliği için optimal kapasite düzeyinde üretim yapmak, işletme verimliliği için zorunlu şarttır.
    • 11. Slide7 KAPASİTE TÜRLERİ: üİdeal,Teorik veya Maksimum kapasite Teorik kapasite, bir üreticinin tüm ekipman ve işlemlerinin sürekli olarak optimum verimlilikte gerçekleştirilmesi durumunda ulaşacağı üretim seviyesidir. Teorik kapasite, ideal kapasite olarak da adlandırılır. Adlardan da anlaşılacağı gibi, teorik kapasite veya ideal kapasite onarımlar, bakımlar, kurulumlar ve arıza süresine neden olacak diğer faktörler nedeniyle gerçekçi değildir. Teorik kapasite, pratikte elde edilmesi neredeyse imkansız olduğundan, planlama veya ikramiye tazminat amaçları için kullanılmamalıdır. Aşağıdaki faktörler, bir tesisin teorik kapasitesine ulaşma yeteneğini etkileyebilir: vProgramlı bakım vPlanlanmamış bakım vHammade kıtlığı vEkipman değişimleri vEmek kıtlığı vGüç kesintileri vSel ve deprem gibi doğal afetler Örneğin, bir fabrikanın teorik kapasitesi 20000 ton/yıl denilince, bu fabrikanın iyi yetişmiş işgörenler elinde bütün yıl hiç durmadan çalışarak üretebileceği ürün miktarı anlaşılmaktadır. Teorik kapasitede uzun süre üretimde bulunmak olanaksızdır. Çünkü onarımlar, beklemeler, duraklamalar, ayarlamalar nedeniyle üretimin durması olağandır.
    • 12. Slide21 KAPASİTE TÜRLERİ: üNormal, Kullanılabilir veya Pratik kapasite qMakine ve diğer üretim araçlarının ve işgücünün hiçbir duraklama olmaksızın, tesis kapasitesi olarak maksimum kapasitede çalışması mümkün değildir. Üretimde koruyucu bakım, hazırlık gibi faaliyetler için zaman harcamak gerekir. Çalışanlarla makineler arasında tam bir denge sağlanmayabilir. Bir işletme veya tesisin tahmin edildiği gibi sürekli olarak teorik kapasitede kalması, çok zor, hatta imkansızdır. Çünkü tamir ve bakımlar, beklemeler, duraklamalar, montaj ve ayarlamalar, çalışmaya hazır hale getirmeler, çalışma yanılgılarından doğan gecikmeler vb., makinelerin veya işletmelerin belirli çalışma sürelerinin %100’ünü doldurmalarına imkan vermez. Bu kapasite türünde normal düzeyde birüretim belirtilmekte ve genellikle bu kapasite işletmelerin ulaşmaya çalıştığı normal verimliliği belirten bir ölçü olarak kullanılmaktadır. Tesis genişletilmediği / değiştirilmediği veya işgücü büyüklüğü arttırılmadığı sürece, teorik kapasitenin genişletilmesi mümkün değildir. Oysa, pratik kapasitenin teorik kapasitenin altında kalmasına neden olan faktörlerden bazıları yönetimin denetimi altındadır. qÖrneğin, teorik kapasitesi 20.000 ton/yıl olan bir fabrikanın pratik kapasitesi 17.000 ton/yıl olabilir. Pratik kapasite her zaman ulaşılabilir bir ürün miktarını gösterir. Değişik şartlara ve endüstri kollarına göre farklılık göstermekle beraber pratik kapasitenin, işletmenin teorik kapasitesinin %75-80’i civarında olabileceği öngörülmektedir. Pratik kapasite, bir fabrikanın uzun vadede sağlayabileceği en gerçekçi çıktı miktarıdır. Bu, maksimum teorik çıktı miktarı eksi devam eden ekipman bakımı, makine kurulum süresi, programlı çalışan kapalı kalma süresi vb. İçin gereken kesinti süresidir. Pratik kapasite miktarı, bir kuruluşun bütçesine dahil edilmelidir, böylece üretim, uzun bir süre boyunca sürdürülemeyecek kadar yüksek bir seviyede planlanamaz. q Pratik kapasiteyi arttırmak için ; •İş yöntemlerini iyileştirerek makine hazırlık süreleri düşürülebilir. •Bakım ihtiyacı nispeten az olan makineler satın alınabilir. •İş görenlerden kaynaklanan sorunların giderilmesi amacıyla iş görenlerin motivasyonuna ağırlık verilebilir. •Süreçte iyileştirmeler yapılabilir. •Hatasız malzeme kullanılabilir. •Malzemenin işletmeye zamanında gelmesi için önlem alınabilir •Koruyucu bakım faaliyetleri doğru zamanlanabilir.
    • 13. Slide22 KAPASİTE TÜRLERİ: Fiili veya Gerçek kapasite Pratik kapasite işletmenin her zaman üretebileceği mamül miktarını göstermektedir. İşletmelerin belirli bir sürede elde ettiği üretim miktarının yeterli talep olması durumunda satılan kısmına fiili kapasite denir. Talepteki düşmeler, üretimdeki aksamalar gibi nedenlerle fiili kapasite pratik kapasitenin altında olabileceği gibi, talebin mevsimlik dalgalanmalara bağlı olması sonucu meydana gelen talep artışları sebebiyle de fiili kapasite, pratik kapasitenin üzerine çıkabilir. Fiili kapasite piyasa koşullarının, yani dış etmenlerin etkisi altında varılan üretim gücünü ifade etmektedir. İşletmenin belirli bir sürede elde ettiği üretim miktarının yeterli talep olması durumunda satılan kısmına fiili kapasite denir. Yani pratik kapasitenin yeterli talep olması nedeniyle satılan kısmını oluşturmaktadır. Pratik kapasitenin kullanılan kısmını ifade etmek üzere çalışma derecesi kavramı kullanılır. Pratik kapasite ile fiili kapasite arasındaki orana çalışma derecesi denir. Çalışma deresi aşağıdaki formülle hesaplanır: Çalışma derecesi = Fiili Kapasite / Pratik Kapasite Çalışma derecesi işletmenin kapasite kullanım oranının bir ölçüsüdür. İşletmenin tam kapasiteyle üretim yapması, yani kullanılmayan atıl bir kapasitenin bulunmaması halinde çalışma derecesi 1’ e eşit olacaktır. Bu değerin 1’ in altında olması, işletmede atıl kapasite bulunduğuna ve rasyonel bir üretim faaliyeti gösterilmediğine işaret eder. Çok seyrek de olsa, çalışma derecesinin 1’ i aşması ; yani belirli bir dönemde fiili kapasitenin pratik kapasitenin üzerine çıkması mümkündür. 1’ den büyük bir çalışma derecesi, işletmenin üretim faaliyetleri sırasında, normal duraklama ve işleyiş kesilmelerinden daha kısa sürelerle üretime ara verildiğine işaret eder. Örnek 1: mobilya fabrikasının pratik kapasitesi 80.000 adet masa üretimi olup, bu masaların yıllık olarak 72.000 adedi satılmış ise, bu fabrikanın fiili kapasitesi yıllık 72.000 adet masa üretimidir. Mobilya fabrikasının boş kapasitesi ise 80.000-72.000=8.000 masadır. Örnek 2: Bir kağıt fabrikasında talebe bağlı olarak Kasım ayı içerisinde 100 ton kağıt üretimi gerçekleşmiştir. Bu fabrikanın teorik kapasitesi aylık 360 ton olup, normal şartlar altında bekleme, gecikme ve duruşlar nedeniyle ortalama 200 ton üretim gerçekleştirmektedir. Bu durumda bu fabrikanın fiili kapasitesi kaç tondur? Teorik kapasite: 360 ton/ay Pratik kapasite: 200 ton/ay Fiili kapasite: 100 ton/ay
    • 14. Slide23 KAPASİTE TÜRLERİ: Optimal kapasite Optimum Kapasite: birim başına sabit ve değişken giderler toplamının en az olduğu kapasitedir. İşletmeye minimum ortalama birim maliyetle çalışma olanağı yaratan yıllık üretim hacmi, optimal kapasite düzeyi olarak anılır. Şekilde belli bir tesis için optimal kapasite düzeyi gösterilmektedir. Şekilden görülebileceği gibi, belli bir tesis, üretime geçtikten sonra , üretim hacmi yükseldikçe ortalama birim maliyetler düşer. Maliyetlerdeki bu düşüş, sabit maliyetlerin giderek daha fazla ürüne dağılmasından, büyük partiler halinde üretim nedeniyle makine hazırlık maliyetlerindeki düşüşten ve sağlanan diğer tasarruflardan kaynaklanır. Ölçek ekonomileri olarak anılan bu tasarruflar, üretim hacmi yükseldikçe belli bir noktaya kadar devam eder. En iyi faaliyet düzeyi, yani optimal kapasite noktasından sonra, maliyetler bu kez artmaya başlar. Tesis içinde baş gösteren ve verimliliği düşüren karmaşa; programlama güçlüğü; tedarik güçlükleri; yönetim, haberleşme ve denetimde etkinliğin kaybedilmesi; iş gücü moralinin olumsuz etkilenmesi; fazla mesai kullanımı; bakım programlarının engellenmesi; arızaların sıklaşması ve diğer nedenler, maliyetlerin artmasına neden olan faktörlerdir. Optimal kapasite düzeyinden uzaklaşıldıkça ölçek ekonomilerinden sağlanan avantajlar kaybedilir. Grafik yorumlama: Grafikten görüldüğü gibi üretim miktarı arttıkça maliyetler D noktasına kadar düşmektedir. En düşük maliyet (OA) düzeyi olup, bu maliyeti veren üretim miktarı (OE)’dir. (OA) değer kullanımı düzeyine optimum maliyet, buna denk düşen (OE) üretim miktarına da optimum kapasite denir. Bu noktadan sonra maliyetler artar. Grafikten de görüleceği gibi kapasitesini (OF) düzeyinde belirleyen birinci işletme (OB) maliyet düzeyinde üretimde bulunacak, buna karşılık (OE) üretim miktarında ve (OA) maliyeti ile optimum kapasitede faaliyet gösteren ikinci işletme (BA) düzeyinde kapasite büyüklüğünden doğan maliyet tasarrufu sağlayıp ilk işletmeyi pazarı terke zorlayabilecektir.
    • 15. Slide28 KAPASİTE TÜRLERİ: Zorlanmış kapasite Zorlanmış kapasite, önceden planlanmış üretim faaliyetlerinde ortaya çıkan aksamaların giderilmesi veya artan üretim talebinin karşılanması için zaman ve güç zorlamalarıyla normal çalışma düzeninin üstüne çıkılmasıyla yaratılan kapasitedir. Zorlanmış kapasiteye aşağıdaki zorlayıcı uygulamalarla ulaşılabilir: üNormal çalışma süresinin uzatılması, üDinlenme süresinin azaltılması, izinlerin kaldırılması, üMakinelerin hızlarının artırılması, üOlağan bakım çalışmalarının ertelenmesi Bununla birlikte, hem makinelerin ekonomik ömürlerinden önce yıpranmalarına, hem de personelde hoşnutsuzluk ve verimin düşmesine neden olunabileceğinden, zorlanmış kapasiteye sürekli olarak başvurulması sakıncalıdır.
    • 16. Slide24 KAPASİTE TÜRLERİ: Aylak, Boş, Atıl veya Kullanılmayan kapasite Sermaye yoğun teknoloji ile kurulan işletmelerde atıl kapasitenin yüksek oranlarda gerçekleşmemesi istenir. Çünkü, bu tür işletmelerin, karlı hale gelebilmesi için, belirli bir miktarda üretim ve satış düzeyine sahip olması gerekir. Bu üretim ve satış düzeyi ise, genellikle büyük üretim miktarlarına eşittir. Yüksek oranlardaki boş kapasitenin anlamı yüksek oranlarda birim maliyet olacaktır. Atıl Kapasite: işletmenin belirli bir dönemdeki üretim kapasitesi normal kapasitesinin altında ise aradaki fark atıl kapasitedir. Atıl kapasite, üretimin gerçekleşmediği üretim tesisinde harcanan süreyi ifade eder. Bu, teorik kapasite ile gerçek üretim arasındaki farktır. Atıl kapasite dönemlerinde şirket, ekipmana sahip olmaktan veya çalışanları işe almaktan hiçbir fayda sağlamaz. Bunun yerine, şirket atıl kapasite sırasında ortaya çıkan masrafları karşılamaktadır. Boşta duran ekipmanın satışından beklenen parasal kazanç asgari düzeydeyse, o zaman genellikle varlıkları elde tutmak mantıklı olur ve böylece esasen işletmenin koruma kapasitesini genişletir. Bu genellikle böyledir, çünkü tipik olarak satılıp satılan daha eski ve en az verimli makineler daha düşük piyasa değerine sahiptir. İşletmede atıl kapasitenin ortaya çıkmasının birinci nedeni doğrudan doğruya yöneticilerin davranışları ile ilişkilidir. Yöneticilerin, işletmenin ürettiği mal ve hizmetlerin satışı ile ilgili olarak geleceğe ait yaptıkları tahminler işletmede atıl kapasitenin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Atıl kapasitenin ikinci nedeni ise maliyet giderlerinin ortaya çıkaran üretim faktörlerinin, üretim faaliyeti sırasında sağladıkları hizmetlerin bölünmeyişi ile ilgilidir. Örnek: Bir üretim işletmesi günde 8 saat olmak üzere ayda 20 gün çalışmaktadır. 1 saatte 2 ton üretim yaptığı bilinmekte olup çeşitli nedenlerle yaşanan duruşlar nedeniyle ayda ortalama 80 saatlik üretim kaybı yaşanmaktadır. Bu işletme Kasım ayı içerisinde talebe bağlı olarak 100 ton üretim gerçekleştirmiştir. Buna göre işletmenin atıl kapasitesi kaç tondur? Teorik kap.: 8*20*2 = 320 ton Pratik kap.: 320 – (80*2) = 160 ton Fiili kap.: 100 ton Atıl kap.: 160-100 ton = 60 ton
    • 17. KAPASİTE KULLANIM ORANI KAPASİTE KULLANIM ORANI XYZ firmasının 20.000 adet üretim yaptığını ve firmanın 40.000 adet üretim yapabildiğini varsayalım. Şirketin kapasite kullanım oranı %50 yani, [(20.000 / 40.000) * 100] Tüm kaynakların üretimde kullanılması durumunda kapasite oranı %100 olup tam kapasiteyi gösterir. Oran düşükse, "kapasite fazlası" veya "kapasite fazlası" durumunu gösterir. Üretim sürecinde her zaman engeller olduğu için (ekipmanın arızalanması veya kaynakların eşit olmayan şekilde dağıtılması gibi) bir ekonomi veya şirketin %100 kapasite oranında çalışması olası değildir. Çoğu şirket için en uygun oran %85 olarak kabul edilir. Kapasite kullanım oranı, hizmetleri değil, fiziksel ürünleri üreten şirketler tarafından kullanılır, çünkü malları ölçmek hizmetlerden daha kolaydır. Kapasite kullanım oranı, doğrudan üretim ile alakalı bir terimdir. Bir ülkenin veya bir firmanın kendi ölçeğinde yapmış olduğu üretimin ne kadarının kullanıldığı gösteren orana denir. Kapasite kullanım oranı, gelecek ile alakalı yorumlama ve analiz yapma fırsatı verir. Bu oranda üretim kapasitesi aynı zamanda potansiyel üretim kapasitesi olarak da tanımlanır. Kapasite kullanımı, ileriye dönük çıktı düzeylerinin karşılandığı veya kullanıldığı oranı hesaplamak için kullanılan ölçü olarak da tanımlanabilir. Oran, yüzde olarak gösterilir ve kaynakların toplam kullanımına ve bir şirketin üretimle ilgili maliyetleri artırmadan üretimini nasıl artırabileceğine dair bir fikir verir. Kapasite kullanım oranı, herhangi bir zamanda üretimin değeri ve kullanılan kaynaklar hakkında bir fikir verdiği için şirketler için yararlıdır. Şirketin çıktı üretimindeki artışla maliyetleri artırmadan başa çıkma yeteneğini belirler. Oranın düşmesi ekonomik yavaşlamayı, artış ise ekonomik genişlemeyi gösterir.
    • 18. Kapasite kullanım oranının kapasite türlerine göre tanımları Kapasite kullanım oranının kapasite türlerine göre tanımları Üretim kapasitesi veya kapasite çeşitleri esas alınarak kapasite kullanım oranı değişik şekilde tanımlanabilmektedir. Bu oran; teorik kapasiteye, planlanan kapasiteye ve pratik kapasiteye göre değerlendirilmekte olup bu tanımlar aşağıda verilmiştir. •Teorik kapasiteye göre kapasite kullanım oranı; teorik kapasitenin kullanılan kısmını ifade etmektedir. Fiili kapasitenin teorik kapasiteye oranı şeklinde hesaplanmakta olup bu oranın 1’e eşit olması söz konusu değildir. •Pratik kapasiteye göre kapasite kullanım oranı; pratik kapasitenin kullanılan kısmını ifade etmektedir. Fiili kapasitenin pratik kapasiteye bölünmesiyle hesaplan maktadır. Bu oranın 1’e eşit olması aylak veya atıl kapasitenin bulunmadığının bir göstergesi olarak değerlendirilir. Bu oranın 1’den küçük olması, işletmede aylak kapasitenin bulunduğunu göstermektedir. Pratik kapasiteye göre belirlenen bu kapasite kullanım oranı çalışma derecesi olarak da bilinmektedir. •Planlanan kapasiteye göre kapasite kullanım oranı; planlanan kapasitenin kullanılan kısmını ifade etmektedir. Fiili kapasitenin planlanan kapasiteye bölünmesiyle veya oranlanması ile hesaplanmaktadır.
    • 19. Slide31 İşletmelerde kapasite planlamasını etkileyen faktörler Talep tahmini, etkin kapasite ve satış planlaması için çok önemlidir. Talep tahmini, firmanın iç yönetimi ile dış çevresi arasında bağlantı kurar. İşletme yöneticileri mevcut ve gelecekteki talebi dikkate alarak, söz konusu talebi en uygun şekilde kârşılayacak kapasite planlaması yaparlar. Tüketici zevk ve tercihlerine uygun kalite ve miktarda üretim yapabilmek için, talep miktarının tespit edilmesi önemlidir. Kapasiteyi kurmak veya büyütmek için işletmelerin fon kaynağına ihtiyacı vardır. Kapasite planlamasıyla finansal kaynaklar arasındaki ilişkiler iki açıdan ele alınmaktadır. Birincisi, finansal kaynaklar ve kapasite arasındaki fonksiyonel ilişki durumuna göre kapasite büyüklüğü hesaplanabilir. İkincisi, işletmenin optimum kapasite düzeyinde üretim yapabilmesi için finansal kaynakların yeterli olduğu durumdur. İşletme yöneticileri birinci ve ikinci durumda finansal kaynaklarla kapasite ilişkilerini doğru bir şekilde analiz ederek isabetli karar vermek durumundadırlar. Kapasite seçimine etki eden önemli faktörlerden biri de fabrika yeridir. Kapasite büyüklüğü yeterli teknoloji göz önünde bulundurarak planlanmalıdır. Kapasite planlamasında teknolojik imkanlar iki açıdan değerlendirilmelidir. Birinci durumda, kapasite büyüklüğünün belirli bir düzeyde kalması uygulanan üretim teknolojiyle sınırlanmaktadır. Bu kapasitenin altında üretim yapılması özellikle maliyet yüksekliği nedeniyle anlamsız hale gelmektedir. İşletme kapasitesiyle, üretim hacmi ve maliyetler arasında yakın bir ilişki bulunmaktadır. İşletme kapasitesinin artması, makine ve iş gücü verimliliğinin yükselmesi sonucu, maliyetlerde bir azalma durumu söz konusu olabilir. İşletme faaliyetlerinde azalan verimler ve artan maliyetler kanunu geçerli olabilmektedir. Kapasite büyüklüğü yeterli teknoloji göz önünde bulundurarak planlanmalıdır. Kapasite planlamasında teknolojik imkanlar iki açıdan değerlendirilmelidir. Birinci durumda, kapasite büyüklüğünün belirli bir düzeyde kalması uygulanan üretim teknolojiyle sınırlanmaktadır. İkinci durumda, bazı sanayi kollarında otomatik ve teknolojik yönden gelişmiş makineleri üreten işletmeler, belirli bir kapasite düzeyinin üstünde üretim yapabilecek otomatik makineler üretemedikleri için, teknolojik faktör kapasiteyi sınırlayıcı bir etki yapmaktadır. Kapasite seçimini etkileyen diğer faktörler arasında; kalifiye işgücü, ürün özellikleri, ulusal ve uluslararası politikalar, paranın değeri, pazarlama olanakları ve daha birçok faktör sayılabilir. Ancak şu gerçektir ki bir işletmenin üretim kapasitesi, beceri kazanmış işletmenin ihtiyaç duyduğu eğitimli işgücü potansiyelinin yanında işletmenin kullandığı teknolojiye de büyük ölçüde bağlıdır.
    • 20. Slide12 Kapasite planlama, bir kuruluşun üretim hattının, hizmet departmanının ve işgücünün planlanan bir süre boyunca belirli bir talep düzeyini karşılayacak donanıma sahip olup olmadığını belirleme uygulamasıdır. İşletmelerin üretimi ne zaman ölçeklendireceklerini bilmelerine, darboğazları tespit etmelerine, riskleri azaltmalarına ve müşteri talebini karşılamak için sistemlerin kapasitesini ayarlamalarına olanak tanır.Bu planın yanlış yapılması işletmeleri atıl veya eksik kapasite sorunuyla karşı karşıya bırakacaktır. Bu durumda da işletmenin verimliliği, dolayısıyla da karlılığı istenilen seviyeye ulaşamayacaktır. Kapasite planlaması yapılırken mevcut kapasitenin yanında, işletmenin tahmini beklenen satış miktarlarının da göz önünde bulundurulması ve planlamanın bu ölçütlere göre yapılması gerekmektedir. İşletmeler açısından optimal kapasite düzeyinin belirlenip stratejik işletme planlarının belirlenen kapasite düzeyine uygun olarak yapılması gerekmektedir. Kapasiteyi belirleyen en önemli değişkenlerden birisi olan ürün talebinin büyük oranda artması halinde, tesisin bu talebi karşılamak maksadıyla uygun ölçüde büyütülmesi gerekir. Bunun için tesis arazi, yeni binalar, makinalar ve ek tesisler gibi yeni sabit yatırımlar yapmak zorundadır. Zaman aşımına uğrayan insanlar, plansız görevler, çakışan öncelikler, müşterilerden şikayet etme-bunların tümü yetersiz kapasite planlamasının sonuçları olabilir. Kapasite planlamasının önemi
    • 21. KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ1. Liderlik stratejisi (Lead Strategy) KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ 1. Liderlik stratejisi (Lead Strategy) Liderlik stratejisi, hizmet düzeyini iyileştirerek ve teslim süresini azaltarak müşterileri şirketin rakiplerinden uzaklaştırmak amacıyla başvurulan agresif bir stratejidir. Aynı zamanda stok birim maliyetlerini azaltmayı amaçlamaktadır. Büyük bir kapasite, mutlaka yüksek envanter seviyeleri anlamına gelmez, ancak daha yüksek maliyetler anlamına gelebilir. Bu stratejiye göre, şirketler genellikle kapasitelerini herhangi bir talep artışından önce artırır. Örneğin, bir üretici bir sonraki takvim yılı beklentisiyle üretim kapasitesini artırabilir, daha büyük bir depo kiralayabilir veya envanter alabilir. Birçok üretici, rakiplerine karşı pazar payı kazanmak için bu stratejiyi kullanır. Liderlik stratejisinin avantajı: Birincisi, kuruluşun yüksek büyüme dönemlerinde bile tüm talebi karşılayacak yeterli kapasiteye sahip olmasını sağlar. Bu, acil bakım veya yeni sıcak ürün durumunda olduğu gibi, bir ürün veya hizmetin mevcudiyeti çok önemli olduğunda özellikle önemlidir. Pek çok yeni ürün için pazara geç kalmak, başarı ile başarısızlık arasındaki fark anlamına gelebilir. Bir lider kapasite stratejisinin bir başka avantajı da, kendi kapasitesini genişletmeyi planlayan rakipleri engellemek için kullanılabilmesidir. Bir alanda büyük bir bakkal veya ev geliştirme mağazası açan ilk kişi olmak, bir perakendeciye belirgin bir avantaj sağlar. Son olarak, birçok işletme, artan kullanım beklentisiyle aşırı inşa etmenin, kapasitede sürekli olarak küçük artışlar yapmaktan daha ucuz ve daha az yıkıcı olduğunu bulmuştur. Elbette, bir lider kapasite stratejisi, özellikle talep öngörülemezse veya teknoloji hızla gelişiyorsa çok riskli olabilir.
    • 22. Slide33 KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ 2. Gecikme stratejisi (Lag Strategy) Gecikme stratejisi, liderlik stratejisinin antitezidir ve maliyetlerinizin olabildiğince düşük olmasını sağlayan ihtiyatlı bir kapasite planlama yöntemidir. Adından da anlaşılacağı gibi, bu yaklaşım, bir şirketin mevcut kapasitesinin, daha fazlasını eklemeden önce kabul edilebilir bir sınıra çekilmesini beklemeyi içerir. Bu stratejide, üreticiler talepte gerçek bir artışa yanıt verir ve mevcut operasyon tam hızda çalıştıktan sonra kapasiteyi artırır. Burada üreticiler, fazla envanter depolama sorunundan kaçınırlar, ancak müşterileri rekabete kaptırabilirler. Atık riskini azaltır, ancak stok tükenmesi veya düşük hizmet seviyeleri nedeniyle potansiyel alıcıların kaybına neden olabilir. Siparişlerde ani bir artış yaşarsanız veya hızlı geri dönüş süreleri isteyen büyük bir yeni müşteri elde ederseniz, gecikme stratejisi vade tarihlerini karşılamanızı engelleyebilir.
    • 23. KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ3. Maç stratejisi (Match Strategy) KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ 3. Maç stratejisi (Match Strategy) Maç Stratejisi genellikle Liderlik ve Gecikme stratejileri arasında bir orta yol kullanır. Önceden talebi artırmak veya mevcut kapasite tükendikten sonra talebi artırmak yerine, bu strateji, üreticilerin kapasitesinde daha küçük kademeli değişiklikler kullanır. Bu değişiklikler, işletmelerin kapasite kullanımını yakından takip etmesini ve gerektiğinde talebi artışlarla eşleştirmesini gerektiren en son piyasa koşullarına dayanmaktadır. Bu strateji daha karmaşık bir çalışma gerektirse de, hem riskten kaçınma hem de proaktif olduğu için genellikle şirketler için daha güvenlidir. Kapasite planlaması için maç stratejisinin avantajı, kapasite planlama hatalarından kaynaklanan yanlış kaynak tahsisini önlemesidir. Kapasitenin pazar gereksinimleriyle eşleşememesi, müşteri ihtiyaçlarını karşılamak için verimli bir şekilde kullanılabilecek kaynakları kullanır. Bunun yerine, şirket çalışanları yanlış kapasite planlamasından kaynaklanan sorunları gidermek için görevlendirmelidir. Çalışanlar, gerekli ürün veya hizmetler mevcut olmadan müşterilerini memnun etmeye çalışan bir kriz ortamında fazladan saatler çalışmaktadır.
    • 24. KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ4. Dinamik Strateji (Dynamic strategy) KAPASİTE PLANLAMA STRATEJİLERİ 4. Dinamik Strateji (Dynamic strategy) Değişken üretimdeki dinamik kapasitenin yönetilmesiyle ilişkili belirsizlik, karmaşıklığının ana kaynağıdır.Bu strateji, çok daha güvenli tahmin odaklı bir stratejidir. Gerçek talep ve satış tahmini rakamlarına göre, gerekenden önce büyük veya küçük kapasite eklemeyi içerir. Bu veri odaklı olduğu için, üreticilerin kapasite hedeflerini planlamalarının çok daha doğru olduğunu kanıtlıyor ve israf veya kapasite eksikliğini önlüyor. Bununla birlikte, bu tür bir strateji, doğru tahminler sağlayabilen iyi kapasite planlama araçlarına bağlıdır. İş performansının güncel tarihe kadar nasıl geliştiğini ve gelecekteki performansı iyileştirmek için stratejilerin nasıl geliştirilip uygulanacağını açıklar. Yaklaşım, başarılı olmak için gereken kaynakları ve yetenekleri oluşturmayı ve sürdürmeyi vurgular.
    • 25. Kapasite planlama prosedürü Kapasite planlama prosedürü Mevcut Kapasitenin Değerlendirilmesi: Bir birimin kapasitesi çıktı veya girdiler açısından ölçülebilir. Üretim endişeleri. hastaneler (yatak sayısı), havayolları (koltuk sayısı), tiyatrolar (koltuk sayısı), restoranlar (masa sayısı), üniversite (öğrenci sayısı), depo (metreküp boşluk) gibi hizmet konuları vb. girdiler açısından kapasiteyi ölçebilir. Gelecekteki Kapasite İhtiyaçlarını Tahmin Etmek: Kısa vadeli kapasite gereksinimleri, ürün yaşam döngüsünün farklı aşamalarında ürün talebi tahmin edilerek tahmin edilebilir. Pazar ve teknolojideki belirsizlikler nedeniyle uzun vadeli kapasite gereksinimlerini tahmin etmek daha zordur. Kapasite tahmini, gerekli ayarlamaların yapılabilmesi için mevcut kapasite ile tahmini kapasite arasındaki boşluğun belirlenmesine yardımcı olur. Örneğin, iki ürün imal eden bir şirket, bir ürünün yazın düşük talep gördüğünü (örneğin kahve veya çay) kışın ise başka bir ürünün düşük talep olduğunu görebilir (örneğin soğuk içecek). Kapasiteyi Değiştirmenin Alternatif Yollarını Belirleme: Mevcut kapasitenin öngörülen talep kapasitesini karşılamada yetersiz kaldığı durumlarda, eksikliğin giderilmesi için genişletme yapılması gerekmektedir. Kapasiteyi genişletmek için ek vardiya kullanılabilir. Genişletme, ölçek ekonomileri sağlayacak ve öngörülen talebi karşılamaya yardımcı olacaktır. Ancak, ek yatırım ve gelecekte tahmin talebinde düşüş tehlikesi içerir. Mevcut kapasite tahmin edilen kapasiteyi aştığında, fazla kapasitenin azaltılmasına ihtiyaç vardır. Yeni ürünler geliştirmek, mevcut tesisleri satmak, çalışanların yerleşim düzeni veya başka firmalardan iş almak bunun üstesinden gelmenin yöntemleridir. Alternatiflerin Değerlendirilmesi: Kapasite artırımı veya azaltımı için çeşitli alternatifler ekonomik, teknik ve diğer açılardan değerlendirilir. Çalışanların ve yerel toplumun tepkileri de dikkate alınmalıdır. Maliyet Fayda analizi, Karar teorisi ve Kuyruk teorisi, alternatifleri değerlendirmenin ana teknikleridir. Uygun Hareket Tarzının Seçimi: Kapasiteyi genişletmek veya azaltmak için çeşitli alternatiflerin maliyet-fayda analizi yapıldıktan sonra en uygun alternatif seçilir. Eylem planı, aynı zamanda, öngörülen sonuç, izlenecek eylem çizgisi, geçilecek aşamalar ve kullanılacak yöntemlerdir.
    • 26. Kısa ve uzun dönemli kapasite planlaması Kısa ve uzun dönemli kapasite planlaması Uzun dönem: Uzun dönemli kapasite planlamasında binalar, araçlar, kaynakların elde edilmesi veya düzenlenmesi ile ilgili stratejik kararlar alınır. Bu tür kapasite planlaması stratejik nitelikte ve finansman ağırlıklıdır. Uzun dönemli kapasite planlaması bir yıl veya daha uzun sürelidir. Uzun dönemli kapasite planlaması, genel hatları ile kapasite planlaması, kaynak planlaması, kaynak gerekliliklerinin planlaması yapılır. Gelecek beş ve on yıllık dönem için tahmin yapmak oldukça zordur. Uzun dönemde, istenen kapasite düzeyi için gerekli üretim faktörü miktarını belirlemek, teknolojideki ve pazardaki belirsizlikler nedeniyle oldukça güç olmaktadır. Teknolojinin sürekli gelişmesi müşteri tercihlerinde değişikliklere yol açar buda işletmenin uzun dönem için kapasite planlaması yapmasının zor olduğunu gösterir. Kısa dönem: Kısa dönemdeki kapasite planlaması uzun dönemli planlamasından çok farklıdır. Uzun dönemli kapasite planları, gelecekle ilgili yapılan tahminlere dayanmaktadır. Kısa dönemli planlar müşteri siparişlerinden dolayı,bilinen talebe dayanmaktadır. Kısa dönemde, yöneticiler mevcut üretim faktörleriyle üretim yaparak ulaşılabilecek kapasite düzeyi ile ilgili tahminler yaparlar. Tahminlerde çeşitli metotlar kullanılır, örneğin geçmişteki 12 aylık dönem incelenerek değişik mal ve hizmetler için gerekli kapasite düzeyi tahmin edilebilir. Dondurma üreten bir işletmede kışın az talep, yazın çok taleple karşılaşması durumu kısa dönemde kapasite planlamasıyla ilgilidir.
    • 27. Kapasite planlamasında başabaş nokta tekniği Kapasite planlamasında başabaş nokta tekniği Ürün maliyetini ilgilendiren çeşitli bilgiler ekonomik analizlerle değerlendirildikten sonra yeni ürün seçiminde ve kapasite planlamasında veri olarak kullanılabilir. Tasarım ve kapasite planlama faaliyetlerinde başvurulan maliyet analizi tekniklerinin başında Başabaş Noktası (BBN) Analizi veya diğer adıyla Sıfır Kar Noktası (SKN) Analizi gelir. Bu analizlerde maliyetler genel olarak iki gruba ayrılmıştır: 1) Değişmez/Sabit maliyetler: Üretim hacmi ne olursa olsun miktarı değişmeyen harcamalar toplamıdır. Kira, tesis yatırım masrafları, vergiler, yönetici ücretleri, vb. masraflar bu gruba girerler. Değişmez giderleri, hiç üretim olmasa bile, değişmediği için kapasite kullanım oranının değişmesi karşısında toplam gider tutarı değişmemekte ve birim başına düşen payı azalmaktadır. Bu ise işletmenin kapasite kullanım oranı arttıkça, atıl durumda bulunan kapasite maliyetlerinin üretimde kullanılarak verimli duruma geçmesi anlamına gelmektedir. 2) Değişir maliyetler: Üretim hacmi ile orantılı artan maliyet unsurları toplamıdır. Malzeme ve direkt işçilik harcamaları ile genel masrafların bir kısmı bu gruba girerler. Mevcut kapasite büyüklüğünde üretim miktarındaki değişmeye bağlı olarak toplam değişken giderlerin tutarı da değişmektedir. Ancak, üretim miktarındaki değişme karşısında birim üretim başına düşen değişken maliyet payı aynı kalacağı için, değişken maliyet giderleri birim başına değişken karakter gösterir.
    • 28. Başabaş nokta analizi Başabaş nokta analizi Zarar Kar
    • 29. Başabaş nokta analiziÖrnek Başabaş nokta analizi Örnek Bir ürünün üretiminde iki seçenek sözkonusudur. Sözkonusu seçeneklere ilişkin veriler aşağıdaki gibidir. Kapasiteyi toplam üretim maliyetleri yönünden değerlendirerek belirleyelim. Üretim maliyetleri (giderler) toplamı: y(GT) = F + bQ Q=600 adet altındaki üretim miktarlarında B seçeneği; Q=600 adet üzerindeki üretim miktarlarında A seçeneği seçilir. Maliyetler, giderler Üretim miktarı
    • 30. Slide40 Kapasite yönetimini başarılı bir şekilde benimsemek için kuruluşların, bunu destekleyecek süreçlerle kapasite planlamasından doğrudan sorumlu olan bir ekip oluşturarak işe başlamaları gerekir. Bir kapasite yönetimi stratejisi benimsemek, yetersiz kullanılan kapasiteyi ve konsolidasyon fırsatlarını belirlemenizi sağlar. Organizasyondaki BT performansı ve kapasitesi ile ilgili tüm konuların odak noktasıdır. Kapasite yönetimi süreci, donanım, ağ donanımı, çevre birimleri, yazılım ve insan kaynaklarını içeren operasyonel ve geliştirme ortamını kapsamalıdır. Daha sonra kapasite gerektiği gibi yeniden tahsis edilebilir ve etkiyi izlenebilir. Basitçe bunu yapmak, daha önce boşa harcanan kaynaklardan tasarruf etmenizi sağlayabilir. Ancak oradan, yeni bir uygulamanın veya iş sürecinin etkisini modellemek için işletmeyle birlikte çalışmak, hem maliyetinin hem de BT etkisinin ne olacağını bulmak mümkündür. Bu, işletmenin belirli bir projeye devam edip etmeme konusunda daha bilinçli kararlar vermesini sağlar. Kapasite yönetimi, talebi iş önceliklerine göre yönetmenizi sağlar, böylece belirli kritik süreçlerin her zaman etkili bir şekilde çalışmak için yeterli kapasiteye sahip olduğundan emin olabilirsiniz. Hem mevcut kullanım düzeylerini hem de öngörülen gereksinimleri belgeleyerek işletme için uzun vadeli bir BT stratejisi geliştirmeye yardımcı olabilirsiniz. Kapasite yönetimi araçlarını benimseyen işletmeler, hızlı bir yatırım getirisi elde etti. Kaynağa aç uygulamaları saptayarak, mevcut kaynakları daha verimli kullanmak yerine yeni sunuculara para harcamayı önlediler. İyi kapasite yönetimi aynı zamanda işletmelere hangi yazılıma yatırım yapacakları konusunda daha bilinçli kararlar alma yeteneği sağlar. Kapasite yönetimi
    • 31. Slide13 Bir işletmede kapasite büyütüldükçe, belirli bir büyüklükten sonra ortalama birim maliyetlerin artmasına neden olan faktörler şunlardır: qYönetim: İşletmenin kapasitesi artarken kontrol ihtiyaçları da artar. Buna karşılık, işletmenin kontrol genişliği sabittir. Yönetim fonksiyonlarından öncelikle koordinasyon fonksiyonu işletmenin kapasitesinin büyütülmesini sınırlayan sabit faktördür. Diğer yönetim fonksiyonları alt kademelere aktarılırken, koordinasyon sadece üst yönetim tarafından gerçekleştirilir. qSatış piyasası: İşletmenin kapasitesi büyüdükçe satış masrafları da artar. Satış masraflarındaki artış üretim bölümünce sağlanan maliyet düşüşlerini aşması durumunda ortalama birim maliyet artmaya başlar. qTedarik piyasası: İşletmenin toplam malzeme maliyeti kapasite büyüklüğünün fonksiyonu olarak azaldığı durumda işletmenin tedarik bölümünde de büyüklüğün sağladığı maliyet azalması gerçekleşebilir. İşletmenin ürün kapasitesi büyüdükçe birim ürün üretiminde gerekli malzeme miktarı azaltılabilir ve birim üretim maliyetleri düşürülebilir. Ürün kapasitesinin büyütülmesiyle işletmenin tedarik bölümünde sipariş büyüklüklerinin artırılmasına bağlı olarak sağlanan fiyat indirimleriyle, özellikle malzeme yoğun işletmelerde, önemli maliyet azalması sağlanabilir. qUlaştırma: Her işletme üretim kapasitesine uygun dağıtım kanalları kurar, bu kanalların etkin çalışması için sık sık kontrol ederek eksikliklerini giderir. Yeni dağıtım kanallarının oluşturulması ile ortaya çıkacak maliyetler üretimle sağlanan maliyet azalmalarını aşabilir. Bu durumda ulaştırma faktörü de kapasiteyi sınırlandıran bir faktör durumundadır. qFinansman Olanakları: Büyük işletmelerin finansman olanakları küçük ve orta büyüklükteki işletmelerden daha fazladır. İşletmenin kapasitesinin büyütülmesini veya işletmenin kuruluş aşamasında daha büyük kapasitelerde kurulmasını engelleyen en önemli sınırlayıcı faktör, finansman ihtiyaçlarının karşılanamamasıdır. KAPASİTE BÜYÜKLÜĞÜNE ENGEL OLAN MALİYETLER
    • 32. Slide9 Küçük ve orta kapasiteli işletmelerin artıları ve eksileri •Gittikçe şiddetlenen rekabet ortamında işletmelerde pazarlama için ayrı bir bölüm oluşturmanın verdiği sıkıntı; •Tüketici tercihlerinin çok hızlı bir biçimde değiştiği günümüzde sahip veya yöneticinin diğer işler yanında pazarlama işini de yürütmesiyle, bazı aksaklıkların ortaya çıkması; •Yatırımlarında kullanabilecekleri fonlar bakımından büyük işletmelerden zayıf durumda olmaları; •Yöneticinin piyasa ve gelişen teknolojiler hakkında gerekli olan teknik ve mesleki bilgiye ve değişikliğe açık bir yapıya sahip olmaması durumunda uyum sağlamadaki sorunlar; •Bürokratik işlemleri tamamlayarak sağlanan devlet yardımlarından yararlanmalarında büyük zorlukların bulunması •Öz kaynakların yetersiz oluşu, yatırım yapmak isteyen KOBİ girişimcilerini olumsuz yönde etkilediğinden, teknolojilerini yenileyememek; •Üretimlerindeki esnekliğe bağlı olarak farklı girdiler kullandıkları, aynı girdiden büyük alımlar yapamadıkları için büyük firmalara göre iskontolarından daha az yararlanmaları; •Satış dalgalanmalarından olumsuz bir şekilde etkilenebildikleri için bu durumun onların borçlanmalarıyla sonuçlanması; •Olumsuz rekabet ortamları: KOBİ’lerin büyük bir çoğunluğu sipariş usulü çalıştığı için diğer işletmelerin ellerindeki siparişi alması mümkün olabilmesi •Çok sayıda müşteriye ulaşmanın ve güvenlerini kazanmanın zorluğu; •Uzun süreli kriz dönemi ve b. •Büyük miktarlı bir yatırıma girmeden önce yeni bir fikir veya buluşa pazarın tepkisinin bilinmesinin zorunlu olması; •Yapı açısından esnek oldukları için pazardaki varyasonlara hızlı uyum sağlarlar,; •Müşteri ihtiyaçlarını doğru şekilde karşılama ve kişiselleştirilmiş hizmet sunumu; •El emeğinin mal ve hizmetin üretilmesinde önemli bir faktör olarak yer alması; •İnsan kapasitesi açısından karmaşık karar alma mekanizmaları yerine, hızlı karar verme sürecinin etkili işleyişi; •Personel ile yakın ilişkilerin ve iletişimin kolaylığı; •Teknik gelişmelere kısa sürede ayak uydurabilme yeteneğine sahip olunması •Yatırım yapılırken daha çok kendi öz sermayelerine ağırlık verilmesi ve bireysel tasarrufların teşvik edilmesi •Girişimcilerin kendi bölgeleri veya yaşamak istedikleri bölgelerde işyerlerinin kurması •Birçok KOBİ sahibi kendi işinin patronu olduğu için işlerini görürken bağımsız bir şekilde hareket etmesi •KOBİ’leri kuranlar kendi yetenekleri doğrultusunda bir mücadele vermek istemektedirler. Kaybetmek veya kazanmak tamamen kendi yeteneklerine kalmaktadır. Bu mücadelenin KOBİ sahiplerine psikolojik bir tatmin vermesi •KOBİ’leri oluşturmanın bir diğer üstünlüğü de aile bireylerine istihdam yeri sağlaması ve b. KOBI
    • 33. Slide44 Büyük kapasiteli işletmelerin artıları ve eksileri üKitle üretimine imkan verirler ve ürünleri geniş bir tüketici grubunun ihtiyacını karşılar. üÜrünlerinde normlaşma ve standartlaşma kolayca temin edilir. üYüksek nitelikli profesyonel yönetici istihdam edilir. üUzmanlaşma bütün üretim faaliyetlerinde uygulanabilir. üÜlkenin istihdam sorununa belirli bir ölçüde yardımcı olur. üPersoneline eğitim, yetişme imkanı sağlar. üÜretim için ayrılacak sermayenin çok olması. üFinansal uygulabilirlik uyumu. üÖrgütlenme maliyetleri yüksektir. üKaçınılmaz olarak bürokratik bir örgüt yapısı içine girerler. üKolayca tekelleşmeye gidebilirler. üKolayca siyasal güç haline gelebilirler. üEkonomik kriz dönemlerinde büyük işletmeler büyük risklerle karşı karşıya kalabilir. üÇokkatmanlı yönetimin varlığı. üMaliyetlerini karşılamak için borçlanmaları gerekebilir, örneğin yeni bina veya ekipman satın almak gibi. üÖdün verilmiş kalite - üretim çıktınızı artırmak, kalitenin düşmesine neden olabilir ve bu da müşteri veya satış kaybına yol açabilir. üKontrol kaybı. üArtan sermaye gereksinimleri - daha büyük bir işletme, daha büyük bir işgücü, daha fazla tesis veya ekipman ve daha fazla yatırım anlamına gelir.
    • 34. EK OLARAK EK OLARAK qTam kapasitede çalışmanın avantajları: 1)Birim başına sabit maliyetleri mümkün olan en düşük seviyededir; 2)Firmanın tüm sabit varlıklarını etkin bir şekilde kullandığı varsayılmaktadır, bu nedenle karlar yüksek olmaktadır; 3)İç faktör olarak, çalışanlar böylesine başarılı bir organizasyon için çalışmaktan gurur duyacaklar; dış faktör olarakta müşteriler bir firmanın tam kapasite ile çalıştığını bilirse, iyi bir ürün sunduğunu varsayacaktır; 4) Karlar, yüksek gelirler yaratabileceğinden daha yüksek olma eğilimi gösterir; 5)İşletmenin başabaş noktasına ulaşma şansı yüksektir. qTam kapasitede çalışmanın dezavantajları: 1)Üretimde muhtemelen aceleci davranmak, kaliteyi olumsuz etki ler; 2) Kalite kontrol için daha az zaman kalır; 3) Artan iş yükleri ve stres nedeniyle çalışan motivasyonundaki düşüşler; 4) Satışlarda kayıplar; 4) Talepte olası ani, beklenmedik artışları karşılayamama durumu; 5) Tam kapasite nedeniyle çalıştırılan ekipmanların bakım ve onarımının gözardı edilmesi. qFazla kapasitede çalışmanın avantajları: Bir işletme, müşterilere özel indirimli fiyatlar sunmak için fazla kapasitesini kullanabildiğinden, fazla kapasite tüketicilere fayda sağlayabilir. Uzun vadeli olarak fazla kapasitede çalışmak, rasyonelleştirmeye giderek araştırma ve geliştirmede istikrarlı olmasa da bir olumlu sonuçlar doğurabilir. Aşırı kapasitede çalışmanın sebebi (buffer stock plan) fiyat dalgalanmalarını azaltmak maksadıyla talebin az olduğu dönemlerde üretim fazlası olduğunda malları stoklama, satın alma, talebin fazla olduğu dönemlerde stoklardan satış yapmaktır. qFazla kapasitede çalışmanın dezavanatjaları: Çok çalışmak tükenmişliğin reçetesidir. Kapasitenin üzerinde çalışmak, sağlıklı büyümeyi gösterebilse de, çok fazla kapasite ekonomiye zarar verebilir. Bir şirket bir ürünü üretim maliyetinin üzerinde bir miktarda satamazsa, o zaman şirket ürünü yapmak için ödediğinden daha düşük bir fiyata satarak para kaybedebilir veya ürün sadece rafta kalır. Aşırı kapasite kıt kaynakların israfına ve refah kayıplarına yol açtığı bilinmektedir. Aşırı kapasitenin azaltılması, toplumsal refahın artmasına katkı sağlar. Batık maliyetlerin düşük olduğu endüstrilerde istenmeyen aşırı kapasitenin ortadan kaldırılması daha düşük bir toplumsal maliyetle mümkün olabilecektir. qDüşük kapasitede çalışmak: Bir işletmenin düşük kapasite ile çalışmasına sebep olan faktör, ürünlerine olan talebin düşüşü ve işletme içinde olan bir yavaşlamadır. Düşük kapasite kullanımı, ekonomiyi canlandırmak için bu tür politikaları kullanan maliye ve para politikası yapıcılar için bir sorundur. Düşük kapasite kullanımı, ekonomide durgunluğa neden olan yüksek işsizliğe yol açarak fiyatların parasal teşviklere tepki vermesini zorlaştırmaktadır.
    • 35. Slide48 Ayten AHMEDOVA Fidan MEMMEDOVA Nergis MURATLI
    • 36. Slide19 https://www.investopedia.com/terms/c/capacity.asp#:~:text=Capacity%20is%20the%20maximum%20output,or%20several%20other%20related%20concepts. https://acikerisim.bartin.edu.tr/bitstream/handle/11772/2073/modern%20i%C5%9Fletme%20bilimi-sayfalar-85-114.pdf?sequence=3&isAllowed=y https://www.mynet.com/cevaplar/kapasite-turleri- nelerdir/5717092#:~:text=%C4%B0%C5%9Fletme%20kapasitesi%20i%C5%9Fletmelerin%20belli%20bir,hacim%20veya%20sadece%20say%C4%B1%20olabilir. https://www.accountingcoach.com/blog/what-is-theoretical-capacity#:~:text=Theoretical%20capacity%20is%20the%20level,referred%20to%20as%20ideal%20capacity. https://www.accountingtools.com/articles/2017/5/15/theoretical-capacity https://www.mevzuatdergisi.com/2004/08a/06.htm https://www.tutor2u.net/business/reference/capacity-utilisation#:~:text=Capacity%20utilisation%20is%20an%20important,making%20a%20business%20more%20competitive https://medium.com/@SevaCanada/why-is-capacity-building-important- 779b621f2d79#:~:text=Capacity%20building%20focuses%20on%20furthering,within%20a%20rapidly%20changing%20environment. https://smallbusiness.chron.com/capacity-utilization-effects-product-profit-67046.html https://www.ekodialog.com/isletme_ekonomisi/isletme_kapasite_planlamasi_1.html https://www.forecast.app/blog/capacity-planning https://zipforecasting.com/capacity-planning.html https://accountlearning.com/notes-on-capacity-planning-importance-procedure-determinants/ https://throughput.world/blog/capacity-planning- strategy/#:~:text=Types%20of%20Capacity%20Planning%20Strategies&text=The%20Lead%20Strategy%20involves%20an,before%20the%20actual%20demand%20increases. https://universalteacher.com/topics/lag-capacity-strategy/ https://www.investopedia.com/terms/c/capacityutilizationrate.asp#:~:text=The%20capacity%20utilization%20rate%20measures,a%20given%20point%20in%20time. https://www.educba.com/capacity-utilization-rate-formula/ https://www.ekoarea.com/kapasite-kullanim-orani-nedir-imalat-sanayi-kapasite-kullanim/ https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/economics/capacity-utilization/ https://piyasarehberi.org/sozluk/kapasite-kullanim-orani#:~:text=Bir%20işletme%20ya%20da%20ülke,kapasitesinin%20oranı%20olarak%20da%20tanımlanabilir https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/810582 https://www.ekosinerji.com/mp-include/uploads/2016/07/kapasite-kavrami-ve-kapasite-cesitleri.pdf https://optimoroute.com/capacity-planning/ https://www.invensislearning.com/articles/itil/what-is-capacity-management https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/30319 https://www.ekodialog.com/isletme_ekonomisi/isletme_kapasite_planlamasi_3.html https://evcvaluation.com/cost-to-capacity-method-applications-and-considerations/ https://www.ekosinerji.com/mp-include/uploads/2016/07/kapasite-planlamasi-ve-olcme-kriterleri.pdf https://www.investopedia.com/terms/c/capacity-requirements-planning.asp https://www.bmc.com/blogs/itil-capacity-management/ https://valq.com/blogs/3-types-of-capacity-planning-strategies/ https://paratic.com/kobilerin-avantajlari-ve-dezavantajlari/ https://integriaims.com/en/advantages-and-disadvantages-for-smes/ https://www.employmentcrossing.com/article/900012830/Advantages-and-Disadvantages-of-Big-Companies-vs-Small-Companies/ https://www.nibusinessinfo.co.uk/content/advantages-and-disadvantages-growing-your-business ../Downloads/TESİS%20PLANLAMA%20-%20UYGULAMALAR%2007.12.2014.pdf https://www.brainscape.com/flashcards/44-capacity-utilisation-5627454/packs/8335998 https://getrevising.co.uk/grids/operating-at-full-capacity https://www.marketing91.com/capacity-utilization/ https://askwillonline.com/2011/01/capacity-utilisation-business-studies.html https://www.investopedia.com/terms/e/excesscapacity.asp#:~:text=Excess%20capacity%20is%20a%20condition,for%2C%20it%20creates%20excess%20capacity. KAYNAKÇA